← Cumhuriyet Tarihi’ne dön
UnicornuS / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 ↗ Cumhuriyet devam ediyor · Kıbrıs ve uluslararası ilişkiler
1974 Kıbrıs: darbe, harekât ve diplomasi
Türkiye’de Kıbrıs Barış Harekâtı adıyla anılan 1974 müdahalesi, bir darbe ve güvenlik krizi içinde başladı; askerî, diplomatik ve insanî sonuçları aynı takvim içinde okunmalıdır. Bu sayfa resmî gerekçeyi tarihsel belge, uluslararası karar ve sivil deneyimle birlikte inceler.
15 Temmuz—16 Ağustos 1974Kıbrıs · Ankara · Cenevre
Karaoğlanoğlu Şehitliği, 13 Temmuz 2009. Fotoğraf harekâtın sonraki anma mekânını gösterir; 1974 savaş sahnesi değildir.
Bir bakışta
- Darbe
- 15 Temmuz 1974
- İlk harekât
- 20 Temmuz 1974
- İkinci aşama
- 14—16 Ağustos 1974
- Hükûmet
- Ecevit–Erbakan koalisyonu
1960 düzeni ve biriken güvenlik krizi
Kıbrıs Cumhuriyeti 1960’ta, Türk ve Rum toplumlarının ortaklığına ilişkin anayasal düzenlemeler ile kuruluş, garanti ve ittifak antlaşmalarının eşlik ettiği bir süreçte kuruldu. Garanti Antlaşması, adanın bağımsızlığı ve toprak bütünlüğünü korumayı, başka bir devletle birleşmeyi veya bölünmeyi önlemeyi amaçlıyordu. Bu düzenin kısa sürede yaşadığı çatışmalar, temsil ve güvenlik konusundaki anlaşmazlıkları derinleştirdi. 1963–1964 şiddeti Türk Kıbrıslıların hayatında kuşatma ve yerinden edilme deneyimleri yarattı; iki toplum arasındaki güven aşındı. BM Barış Gücü UNFICYP 1964’te kuruldu. Dolayısıyla Kıbrıs meselesini yalnız 20 Temmuz 1974 sabahında başlamış gibi anlatmak doğru değildir. Önceki şiddet ve çözülemeyen ortaklık sorunları, o yazın kararlarını anlamak için gerekli arka plandır; ancak sonraki bütün eylemlerin otomatik gerekçesi değildir.
↑ Dosya içeriğine dön15 Temmuz darbesi: Makarios ve enosis
15 Temmuz 1974’te Yunanistan’daki askerî yönetimin desteklediği Kıbrıs Millî Muhafız Ordusu unsurları Cumhurbaşkanı Makarios’a karşı darbe yaptı; Nikos Sampson yönetimin başına getirildi. Adanın Yunanistan ile birleşmesi anlamındaki enosis hedefi ve anayasal düzenin silah gücüyle değiştirilmesi, Türkiye’nin güvenlik değerlendirmesinde belirleyici oldu. Darbe, Türk Kıbrıslılar kadar darbecilere karşı çıkan Rum Kıbrıslıların da yaşamını etkiledi. Toplumları tek siyasi irade gibi sunmak, kendi içlerindeki farklı tutumları ve şiddetin hedef aldığı kişileri görünmez yapar. Türkiye’nin müdahale öncesi diplomatik girişimleri, diğer garantör İngiltere ile ortak hareket arayışını içeriyordu. Antlaşma metni, hükûmetlerin açıklamaları ve dış başkentlerin yazışmaları birlikte okunduğunda olayın yalnız askerî bir hazırlıktan ibaret olmadığı görülür; kriz uluslararası hukuk ve ittifak ilişkileri içinde de yaşanıyordu.
↑ Dosya içeriğine dön20 Temmuz: siyasi karar ve ortak harekât
Başbakan Bülent Ecevit ve Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan’ın yer aldığı koalisyon hükûmeti döneminde Türkiye 20 Temmuz’da askerî harekât başlattı. Türkiye’nin resmî gerekçesi, 1960 Garanti Antlaşması’nın IV. maddesine dayanarak anayasal düzeni ve Türk Kıbrıslıların güvenliğini korumaktı. Bu, devletin ifade ettiği hukuki tezdir; farklı tarafların değerlendirmelerinin aynı olduğu anlamına gelmez. Girne çevresindeki denizden çıkarma ile havadan indirilen birliklerin hareketi, kara bağlantıları ve ikmal birlikte planlanmak zorundaydı. Sahile ulaşmak kendi başına operasyonun tamamlanması değildir: birlikler arası temas, yaralıların tahliyesi ve malzemenin taşınması sonraki safhaları belirler. Türk Kıbrıslı unsurların rolü de bu çerçevede ele alınmalıdır. Çatışmaların ve 22 Temmuz ateşkesinin ayrıntıları, Temmuz harekâtını Ağustos aşamasıyla tek kesintisiz gün gibi anlatmamak için önemlidir.
↑ Dosya içeriğine dönCenevre ve Ağustos: savaşın ikinci aşaması
Temmuzdaki ateşkesi garantör devletlerin Cenevre görüşmeleri izledi. Diplomatlar sahadaki güvenliği ve adanın gelecekteki yönetimini konuşurken, askerî durum ve toplumların korkuları pazarlığın sınırlarını etkiliyordu. İlk toplantılar ile ağustostaki ikinci görüşme turu aynı sonuç değildir; müzakerelerin sürmesi kesin bir uzlaşmanın sağlandığı anlamına gelmez. Türkiye 14 Ağustos’ta ikinci askerî aşamayı başlattı; 16 Ağustos’taki fiilî ateşkes kuzey ve güneyde farklı denetim alanlarını belirginleştirdi. Bu aşama, siyasi ve coğrafi sonuçları bakımından ayrı incelenmelidir. BM Güvenlik Konseyinin 353 sayılı kararı 20 Temmuz’da ateşkes ve Kıbrıs’ın egemenliği çerçevesinde talepler ortaya koydu; 360 sayılı 16 Ağustos kararı tek taraflı askerî eylemleri resmen tasvip etmediğini kaydetti. Bu uluslararası kayıtlar, Türkiye’nin gerekçesiyle karıştırılmadan ve metinleri değiştirilmeden okunmalıdır.
↑ Dosya içeriğine dönSiviller: güvenlik, yerinden edilme ve kayıplar
Bir harekât haritası, evlerin içindeki deneyimi tek başına gösteremez. Türk Kıbrıslıların önceki yıllardaki saldırı, güvenlik ve hareket serbestliği sorunları ile Rum Kıbrıslıların 1974’te yaşadığı geniş çaplı yerinden edilme, farklı tarihsel deneyimlerdir; biri anlatılırken diğeri silinmemelidir. Çatışmalarda siviller öldü, aileler ayrıldı, insanlar ev ve mülkiyetlerine erişimini kaybetti. Uluslararası Kızılhaç Komitesinin dönem kayıtları, esirlerin ziyaret edilmesi, aile haberleşmesi ve yerinden edilmiş kişilere yardım gibi somut ihtiyaçları belgelendirir. Bu hizmetler, savaşın yalnız komutanların aldığı kararlarla anlaşılamayacağını gösterir. Kayıp bir kişinin nerede olduğunu bilmemek, ateşkes ilanından sonra da süren bir acıdır. Bu bölüm, teyitsiz toplamları veya bütün bir topluluğu suçlayan anlatıları kullanmaz; belirli olay, sorumlu aktör ve insanî sonuç birbirinden ayrılır.
↑ Dosya içeriğine dönHafıza ve devam eden tarihsel miras
1974’ün sonuçları, askerî aşamaların bitişiyle kapanmadı. UNFICYP, ağustostaki ateşkesten sonra denetim hatları ve ara bölgede yeni görevler üstlendi; insani yardım da görevlerinin bir parçası oldu. 1981’de kurulan iki toplumlu Kayıp Şahıslar Komitesi, 1963–1964 ve 1974’te kaybolan kişilerin kalıntılarını bulma, kimliklendirme ve ailelerine teslim etme amacı taşıdı. Bu çalışmaların varlığı, kaybın sadece geçmişte kalmış bir tarih başlığı olmadığını gösterir. Sayfadaki Karaoğlanoğlu Şehitliği fotoğrafları 2009 tarihli anma mekânı görüntüleridir; 1974’teki çıkarma fotoğrafları değildir. Anıt ve gazilik hafızası tarihsel bilgiye güçlü bir giriş sağlar, fakat bütün olayların delili yerine geçmez. Türkiye’nin Cumhuriyet tarihi açısından Kıbrıs, askerî kapasite kadar hükûmet kararı, diplomatik sınır ve yurttaş hayatını birlikte düşünmeye çağıran bir dönüm noktasıdır.
↑ Dosya içeriğine dönDönüm noktalarını birlikte okuyun
- 1960–1964
Ortaklık düzeni ve BM gücü
1960 antlaşmaları bağımsız Kıbrıs’ın çerçevesini kurdu. Toplumlararası şiddetin ardından UNFICYP 1964’te oluşturuldu; 1974 krizi bu daha uzun geçmişin içinde gelişti.
- 15 Temmuz 1974
Makarios’a karşı darbe
Yunanistan’daki askerî rejimin desteklediği darbe anayasal düzeni sarstı ve Türkiye’nin güvenlik değerlendirmesini değiştirdi.
- 20–22 Temmuz 1974
İlk askerî aşama
Türkiye’nin harekâtını çatışmalar ve 22 Temmuz ateşkesi izledi. BM Güvenlik Konseyi 20 Temmuz’da 353 sayılı kararını kabul etti.
- Temmuz–Ağustos 1974
Cenevre görüşmeleri
Garantör devletler güvenlik ve siyasi düzeni müzakere etti. Görüşmelerin ilk ve ikinci turları nihai bir çözüm üretmedi.
- 14–16 Ağustos 1974
İkinci aşama ve ateşkes
İkinci harekât, adanın denetim coğrafyasını ve sivillerin yaşamını değiştirdi. 16 Ağustos’ta 360 sayılı BM kararı ve fiilî ateşkes ayrı kayıtlardır.
- 1981
Kayıp şahıslar için iki toplumlu çalışma
Kayıp Şahıslar Komitesi, 1963–1964 ve 1974 kayıplarının bulunması, kimliklendirilmesi ve ailelerine teslimi amacıyla kuruldu.
Arşiv ve belgeselle derinleşin
TRT Arşiv
Kıbrıs Barış Harekâtı — TRT Arşiv
TRT’nin 2019’da yayımladığı geçmişe dönük arşiv seçkisi. Dönem görüntüleri ile sonradan kurulmuş anlatım ayrılır; program Türkiye’nin yayın perspektifini yansıtır ve uluslararası değerlendirmelerin yerine geçmez.
Resmî yayında izle ↗Desteklenen YouTube yayınlarını oynatıcıyı yüklemeyi seçerek burada izleyebilirsiniz. Videolar sunucumuzda kopyalanmaz. Arşiv görüntülerini üretim tarihleri ve anlatıcının bakış açısıyla birlikte değerlendirin; resmî yayın bağlantısı alternatif izleme yolu olarak korunur.
Sorular ve tarihsel ayrımlar
Temmuz ve Ağustos harekâtı neden ayrı anlatılıyor?
Arada ateşkes ve Cenevre görüşmeleri vardı. İkinci aşama farklı coğrafi ve siyasi sonuçlar yarattı; tek bir tarih kullanmak müzakere sürecini ve sivillerin değişen koşullarını gizler.
Garanti Antlaşması hakkındaki Türkiye tezi bütün tarafların ortak kararı mıydı?
Hayır. Türkiye IV. maddeye dayandığını açıkladı. BM kararları ve başka devletlerin değerlendirmeleri ayrı metinlerdir; bir tarafın hukuki gerekçesi, evrensel kabul edilmiş sonuç gibi sunulmamalıdır.
Şehitlik fotoğrafları 1974’e mi ait?
Hayır. Bu sayfadaki lisanslı Karaoğlanoğlu görüntüleri 13 Temmuz 2009’da çekildi. Harekâtın hatırlanmasını ve kayıpların anılmasını gösterir; askerlerin 1974’teki hareketini belgeleyen savaş fotoğrafları değildir.
Arşiv notu
Bağlamı genişleten arşiv kareleri
Cumhuriyet Atlas
Hikâyeye buradan devam edin
Ortaklık, ticaret ve müzakere eşikleri
Türkiye–Avrupa ilişkileri: ortaklık, gümrük birliği ve üyelik
Üç kavramı aynı çizgide eritmeden okuyun: ortaklığın aşamaları, ticaret düzeninin sınırları ve üyelik görüşmelerinin çalışma biçimi. Tarihler, belgeler ve açıklamalı özgün görsel birlikte sunulur.
Keşfet →
25 Haziran 1950—27 Temmuz 1953
Kore Savaşı: Türk Tugayı ve Soğuk Savaş
Türkiye’nin BM komutası altındaki katılımı; Kunuri ve sonraki muharebeler, uzak cephede lojistik, insanî kayıplar ve ateşkesin anlamı.
Keşfet →
1932—23 Şubat 1945
“Yurtta sulh” çizgisi ve İkinci Dünya Savaşı
Milletler Cemiyeti, Balkan Antantı, Montrö ve Sadabad’dan İnönü hükûmetinin savaş dışı kalma diplomasisine uzanan devamlılık ve ayrım.
Keşfet →Belge ve kaynaklar8 kaynak
Bu sayfadaki kronoloji ve yorum çerçevesini doğrulamak için kullanılan resmî başvuru noktaları.
- 1960 Garanti Antlaşması ↗BM · antlaşma
Bağımsızlık, toprak bütünlüğü ve garantörlerin yükümlülüklerine ilişkin antlaşma metni.
- Kıbrıs meselesinin tarihçesi ↗Türkiye Dışişleri · resmî tez
Türkiye’nin 1960 düzeni ve 1974 müdahalesine ilişkin resmî açıklaması; devlet perspektifi olarak okunur.
- 20 Temmuz 1974: 353 sayılı karar ↗BM Güvenlik Konseyi · 353
Ateşkes ve Kıbrıs’ın egemenliğine ilişkin talepleri içeren dönem kararı.
- 16 Ağustos 1974: 360 sayılı karar ↗BM Güvenlik Konseyi · 360
Tek taraflı askerî eylemlere ilişkin Konsey değerlendirmesini kaydeden belge.
- 27 Ağustos 1974 diplomatik görüşme tutanağı ↗ABD arşivi · diplomasi
Cenevre sonrasındaki değerlendirmeyi gösteren dönem belgesi; konuşmacıların görüşleri olarak ele alınır.
- Uluslararası Kızılhaç Komitesinin 1974 Kıbrıs çalışması ↗ICRC · insanî yardım
Esirler, aile haberleşmesi ve yerinden edilmiş kişiler için dönem yardım kayıtları.
- 1974 sonrasında UNFICYP’nin görevleri ↗UNFICYP · ateşkes
Ateşkes hatlarının denetlenmesi, ara bölge ve insanî görevler.
- İki toplumlu Kayıp Şahıslar Komitesi ↗Kayıp Şahıslar Komitesi
1963–1964 ve 1974 kayıpları için kurtarma, kimliklendirme ve ailelere teslim çalışması.