1915—1916 · deniz ve kara safhaları
Çanakkale Savaşları
Mustafa Kemal’in askerî liderliğinin geniş ölçekte görünür olduğu savunma.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →← Cumhuriyet Tarihi
Cephelerden diplomasiye
Savaşlar ve cepheler
Bir savaşın adı, tek bir muharebenin günü ve barışa giden süreç aynı şey değildir. Bu okuma rotası, imparatorluğun son savaşlarından Cumhuriyet’in uzak cephelerine uzanırken her dönemin devletini, komuta çerçevesini ve insanî bedelini kendi bağlamında ele alır.
Bu atlası nasıl okuyabilirsiniz?
Önce zamanı ve coğrafyayı belirleyin. Çanakkale’de savaşan savunma ordusu Osmanlı ordusuydu; Cumhuriyet 1923’te kuruldu. Millî Mücadele’nin Batı Cephesi dosyaları, Meclis’in açılışı, düzenli ordunun gelişimi ve diplomatik temaslarla birlikte okunmalıdır. Aynı komutanın birden fazla dönemde yer alması, devlet yapısının, hedefin veya bütün cephelerin değişmeden kaldığı anlamına gelmez.
İnönü dosyaları iki ayrı muharebeyi birbirinden ayırır. Sakarya, savunma hattı ve ikmalin birlikte düşünülmesini gerektirir. Büyük Taarruz anlatısı ise taarruzun başlangıcını, 30 Ağustos muharebesini, takip hareketini ve sonraki ateşkes görüşmelerini ayrı tarihlere yerleştirir. Taktik sonuç ile savaşın veya diplomasinin nihai sonucu aynı ölçekte değildir. Kayıp rakamlarında öldürülen, yaralı, esir ve kayıp kategorileri karıştırılmamalıdır.
Cumhuriyet dönemindeki Kore katılımı BM Komutanlığı çerçevesindeydi; Türkiye’nin NATO üyeliğiyle aynı başlangıç tarihi yoktur. Kıbrıs dosyası Temmuz ve Ağustos 1974 aşamalarını, tarafların hukukî görüşlerini ve BM belgelerini birbirinden ayırır. Bu sayfalarda bir tarafın resmî açıklaması, otomatik olarak bütün görüşlerin üzerinde tartışmasız karar sayılmaz. Kaynağın kurumu, tarihi ve hangi soruya yanıt verdiği her dosyanın kaynak rafında görülür.
1919–Ocak 1922 · direniş, antlaşma ve tahliye
Güney Cephesi: şehir direnişlerinden Ankara Antlaşması’na
Maraş’ın mahalle savunması, Urfa’nın yerel ittifakları, Antep’in kuşatması ve Çukurova’nın geçitleri; 20 Ekim 1921 anlaşması ve Hatay’ın sonraki ayrı süreci.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →
Eylül 1920–Eylül 1922 · harekât ve antlaşmalar
Doğu Cephesi: 1920 harekâtından Kafkas antlaşmalarına
Karabekir’in Sarıkamış, Kars ve Gümrü harekâtı; Gümrü’nün tamamlanmayan onayı, Moskova uzlaşması ve Kars Antlaşması’nın ayrı tarafları, tarihleri ve sonuçları.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →
6—11 Ocak 1921
Birinci İnönü Muharebesi
Yeni kurulan düzenli ordunun Batı Cephesi’ndeki ilk önemli sınavı.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →23 Mart—1 Nisan 1921
İkinci İnönü Muharebesi
Batı Cephesi’nin daha geniş bir taarruz karşısında düzenli orduyla tutulması.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →
10–24 Temmuz 1921 · çekilme 25 Temmuz
Kütahya–Eskişehir: yenilgi, çekilme ve yeniden kuruluş
İnönü zaferleriyle Sakarya arasında atlanmaması gereken bölüm: kaybedilen şehirler, 18 Temmuz kararı, 21 Temmuz karşı taarruzu ve Meclis’in savaş kapasitesini yeniden kurma çabası.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →
23 Ağustos—13 Eylül 1921
Sakarya Meydan Muharebesi
Yirmi iki gün ve gece süren savunmayla Ankara yönündeki ilerleyişin durdurulması.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →
26 Ağustos—9 Eylül 1922
Büyük Taarruz ve Dumlupınar
Aylar süren gizli hazırlığın 26 Ağustos taarruzu ve 30 Ağustos Başkomutan Meydan Muharebesi’yle sonuca ulaşması.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →
25 Haziran 1950—27 Temmuz 1953
Kore Savaşı: Türk Tugayı ve Soğuk Savaş
Türkiye’nin BM komutası altındaki katılımı; Kunuri ve sonraki muharebeler, uzak cephede lojistik, insanî kayıplar ve ateşkesin anlamı.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →
15 Temmuz—16 Ağustos 1974
1974 Kıbrıs: darbe, harekât ve diplomasi
15 Temmuz darbesinden Türkiye’nin iki aşamalı askerî harekâtına, Cenevre görüşmelerine ve iki toplumun uzun süreli insanî kayıplarına uzanan tarih.
Kronoloji, arşiv, belgesel ve kaynaklarla oku →Görsel ve belgeseli kanıt olarak değerlendirmek
Fotoğrafın çekildiği tarih, anlatılan olayın tarihi ve bir belgeselin yükleme tarihi ayrı bilgiler olabilir. Kunuri haritası daha sonra yayımlanmış askerî tarih çalışmasından, Kıbrıs’taki mezarlık fotoğrafı ise 2009’daki anma alanından gelir; hiçbiri yanlış biçimde canlı muharebe fotoğrafı olarak sunulmaz. Tanıkların yıllar sonra anlattığı hatıralar değerli olmakla birlikte, olay sırasında tutulmuş emir, günlük veya diplomatik yazışmayla aynı belge türü değildir. Her görselin açıklamasını ve film kartının bağlam notunu okuyun.