Çanakkale Savaşları

Çanakkale bir gün değil, birbirine bağlı iki seferdir

Çanakkale'yi yalnız 18 Mart'a indirgemek, kara muharebelerini görünmez kılar. 1915'te İtilaf Devletleri, Osmanlı başkentine ve Boğazlar yoluna ulaşmayı hedefliyordu. İngiliz-Fransız donanmasının girişimi ile Gelibolu Yarımadası'na yapılan çıkarmalar aynı stratejik amaca hizmet etse de farklı araçlar, komuta sorunları ve tarihlerle ilerledi. Cumhuriyet henüz kurulmamıştı; savunmayı yapan ordu Osmanlı ordusuydu. Sonraki Cumhuriyet anlatısındaki önem, bu tarihsel kimliği değiştirmez.

Harita üzerinde önce Çanakkale Boğazı'nı, sonra yarımadanın Ege kıyısını bulun. Bir geminin Boğaz'a yaklaşması ile bir birliğin kıyıdan sırtlara tırmanması aynı hareket değildir. Bu basit ayrım, deniz zaferinin ardından neden kara savaşının devam ettiğini ve farklı yer adlarının neden tek bir cephe içinde anıldığını anlamayı sağlar.

Uluslararası kaynaklardaki Helles adı Seddülbahir kesimini, Anzac adı ise Arıburnu çevresini karşılar. Suvla da Anafartalar kıyı bölgesiyle ilişkilidir. Bu adları eşleştirmek, Türkçe ve yabancı haritalarda aynı olayın farklı yazılışlar yüzünden başka bir muharebe sanılmasını önler.

1914–1915: deniz saldırıları ve savunma hazırlığı

Tarihi Alan Başkanlığı'nın anlatısında mayın hatları 4 Ağustos 1914'ten itibaren hazırlanır; deniz ulaşımı 27 Eylül'de kapanır. 3 Kasım'da dış tabyalar bombardımana uğrar. 19 Şubat 1915'te başlayan yeni İngiliz-Fransız saldırısını, 25 Şubat'ta Orhaniye, Kumkale, Ertuğrul ve Seddülbahir'e yönelen harekât izler. Dış bataryaların susturulması iç savunmayı bitirmedi.

İçeriye ilerleyen gemiler bir sorunla karşılaşıyordu: büyük zırhlılar geçmeden önce mayınların temizlenmesi gerekiyordu. Avustralya Gaziler İşleri Bakanlığı'nın tarih anlatımı, tarama için kullanılan balıkçı teknelerinin kıyı bataryalarının ateşi altında başarısız kaldığını belirtir. Deniz topçusu, mayın tarama ve kıyı savunması böylece birbirine bağlanıyordu; dış kalelere ateş etmek, güvenli bir geçiş koridoru açmakla aynı iş değildi.

İtilaf planı İstanbul'a ulaşmayı ve Rusya'ya Karadeniz üzerinden ikmal yolu açmayı hedefliyordu; kıyı bombardımanı bu hedefleri tek başına gerçekleştirmedi.

18 Mart: mayın ile kıyı topçusunu birlikte düşünmek

18 Mart 1915'te Boğaz'ı zorlama girişimi sonuç vermedi. Nusret'in mayınları ile kıyı savunmasının etkisini birbirinden koparmamak gerekir. Mayın görünmeyen bir tehlike yaratırken topçu, tarama ve geçiş çalışmalarını baskı altında tutuyordu. Bu bölümün tarihsel önemi, tek bir gemi veya kişinin diğer bütün savunma unsurlarını gereksiz kılması değildir; birbirini tamamlayan araçların donanmanın hareketini sınırlamasıdır.

Deniz safhasını okurken gemi kayıpları, saldırının durdurulması ve Boğaz'ın açılamaması ayrı sonuçlardır. Bunların hepsini yalnız bir kahramanlık sahnesiyle açıklamak, hazırlık ve koordinasyonu saklar. Kıyı bataryalarının personeli, mayın görevlileri, gözlem ve haberleşme düzeni de savunmanın tarihine dahildir.

25 Nisan: sahil ile yüksek arazi arasındaki yarış

25 Nisan'da Arıburnu ve Seddülbahir başta olmak üzere çıkarma hareketleri başladı; Kumkale de harekâtın diğer kıyı ayağıydı. Arıburnu'nda Avustralya ve Yeni Zelanda birliklerinin dar sahilden sarp araziye çıkması, düzen ve yön bulma güçlükleri yarattı. Yüksek araziyi tutmanın değeri sadece rakımdan kaynaklanmıyordu: kıyı ile iç kesim arasındaki geçişi ve gözlem imkânını etkiliyordu.

19. Tümen Komutanı Mustafa Kemal'in ilk günkü müdahalesi bu bağlamda anlaşılmalıdır. İhtiyatın ne zaman ve nereye sevk edildiği, dağınık çatışmaları daha geniş savunmaya bağladı. Ancak yarımadanın tamamını tek başına onun yönettiğini söylemek yanlıştır. Üst komuta, başka tümenler, alaylar ve binlerce askerin dayanıklılığı aynı sonucun parçalarıydı.

28 Nisan–Temmuz 1915: güneyde Kirte ve Alçıtepe mücadelesi

İtilaf kuvvetleri güneyden Kirte köyüne ve Alçıtepe yüksekliğine ilerleyerek Boğaz'a bakan savunma mevzilerine ulaşmak istiyorlardı. National Army Museum, 28 Nisan ile 4 Haziran arasında başlatılan üç büyük Kirte girişiminin Osmanlı savunmasını yaramadığını anlatır. Bu kesim, Arıburnu ve Anafartalar'dan ayrı bir ilerleme ekseniydi.

İkinci Kirte Muharebesi'nde cepheler arasındaki bağlantı somutlaştı. NZHistory'ye göre Yeni Zelanda ve 2. Avustralya piyade tugayları, 5–6 Mayıs gecesi Arıburnu'ndan Helles'e deniz yoluyla taşındı. 6 Mayıs'ta başlayan saldırılarda Osmanlı siperleri gündüz hücumlarıyla aşılmaya çalışıldı; Yeni Zelanda tugayı 8 Mayıs'ta açık araziye çıktı. Hazırlık ve topçu desteğinin yetersizliğiyle birleşen savunma ateşi, bu taarruzun da yarma sağlayamamasında etkiliydi.

Tarihi Alan Yönetim Planı safhaları ayrı tarihlerle gösterir: Birinci Kirte 28 Nisan, İkinci Kirte 6–8 Mayıs, Üçüncü Kirte 4–6 Haziran. Ardından 21–22 Haziran Kerevizdere, 28 Haziran–5 Temmuz Zığındere ve 12–13 Temmuz ikinci Kerevizdere muharebeleri gelir. Dolayısıyla Üçüncü Kirte'nin bitişi güney cephesindeki çatışmaların sonu değildir. Bu safhalar Ağustos'tan önceki mücadeleyi açıklar.

Ağustos: Anafartalar ve Conkbayırı ayrı düğümlerdir

Ağustos'taki Suvla çıkarması ve kuzeydeki saldırılar, süren çıkmazı aşma girişimiydi. Mustafa Kemal artık Anafartalar Grup Komutanı olarak daha geniş bir sorumluluk üstlendi. 9 Ağustos Anafartalar ve 10 Ağustos Conkbayırı eylemleri, birbiriyle bağlantılı ama aynı yerde gerçekleşmiş tek bir muharebe gibi yazılmamalıdır. Sırtların ve yaklaşma yollarının kontrolü, kıyıya yerleşen kuvvetlerin içeriye ilerlemesini etkiliyordu.

Bir kronoloji, komutanın aldığı kararı tarihle birlikte yerleştirdiğinde daha açıklayıcı olur. Yalnız sonuçtan geriye doğru bakmak, karar anındaki belirsizliği unutturur. Emir, birliklerin mevcut hali ve arazinin durumu birlikte değerlendirilmelidir; sonradan kazanılmış ün, o anda her şeyin kolay veya kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez.

Siperlerin dışında: su, yaralılar ve taşıma işi

Çanakkale'nin insan bedeli yalnız ateş altında kalmak değildi. Avustralya Savaş Anıtı'nın sağlık ve gündelik yaşam kayıtları, su kıtlığı, yetersiz tahliye olanakları ve hastalıkların etkisini gösterir. Bu belgeler özellikle müttefik birliklerin deneyimini anlatır; ayrıntıları otomatik olarak her Osmanlı birliğine mal etmek doğru değildir. Yine de savaşın hastane, iskele ve taşıma düzeni olmadan okunamayacağını açıkça ortaya koyar.

İskelelerin kurulması, suyun ulaştırılması ve yaralıların taşınması, haritalardaki ilerleme oklarının arkasındaki emektir. İzzettin Çalışlar'ın günlükleri de Osmanlı karargâhına başka bir pencere açar. İki tarafın farklı türde kayıtlarını yan yana okumak, askerleri yalnız hücum eden figürler değil, yorgunluk, bekleyiş ve bakım ihtiyacı olan insanlar olarak görmeye yardımcı olur.

Tahliye, zafer ve hafızanın sınırları

Arıburnu ve Suvla'dan Aralık 1915'te, Seddülbahir'den Ocak 1916'da tahliye yapılmasıyla kara seferi sona erdi. Savunma hedefi gerçekleşti: İtilaf kuvvetleri Boğaz'ı açıp İstanbul'a ulaşamadı. Bununla birlikte Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı'nın tamamını kazanmadı. Bir cephedeki başarı ile savaşın genel sonucunu ayırmak, zaferin gerçek önemini küçültmez; onu doğru ölçeğe yerleştirir.

Bugünkü şehitlikler, anıtlar ve törenler olayların yanında hafızanın da tarihini taşır. Ziyarette üç soruyu birlikte sorun: burada 1915'te ne oldu, bunu hangi kayıt gösteriyor, bugün nasıl anılıyor? Fotoğrafın üretim tarihini, anıtın açılışını ve anlatılan muharebenin gününü ayırmak, tarihî alanı yalnız bir hatıra durağından bilgi edinme mekânına dönüştürür.