← Cumhuriyet Tarihi’ne dön
Friedrich Magnussen / Stadtarchiv Kiel, Fotoarchiv 41.863 / Gesellschaft für Kieler Stadtgeschichte — Wikimedia Commons; özgün tarama / original scan · CC BY-SA 3.0 DE ↗ Cumhuriyet devam ediyor · gündelik hayat
Kentleşme, göç, kültür ve toplum
Cumhuriyet tarihi yalnız devlet kararlarından oluşmaz. Köyden kente göç, yeni sanayi bölgeleri, gecekondu mahalleleri, radyo ve televizyon, Yeşilçam, popüler müzik ve diaspora milyonların gündelik hayatını dönüştürdü.
1950’ler—1994Köyler · kentler · diaspora
Friedrich Magnussen'in Temmuz 1967 tarihli fotoğrafı: Türkiye'den gelen işçilerin barındığı Teichtor 12 evinin çevresi, Heikendorf, Almanya. Belirli bir konut kaydıdır; Türkiye'deki gecekondu alanlarını veya bütün göçmen konutlarını temsil etmez.
Bir bakışta
- 1950 nüfusu
- 20,9 milyon
- 1960 nüfusu
- 27,8 milyon
- Ana hareket
- Kırdan kente göç
- Kültür
- Radyo · sinema · TV
Bir kuşağın hareketi: köyden kente neden gidildi?
1950 sayımında Türkiye'nin nüfusu 20.947.188, 1960'ta 27.754.820 kişiydi. Bu artış, yalnız daha kalabalık bir ülke değil, daha fazla konut, okul ve iş ihtiyacı demekti. Ancak nüfus artışı ile göç aynı şey değildir: bir kentin büyümesi doğumlar, başka yerlerden gelişler ve idarî sınır değişikliklerinden ayrı ayrı etkilenir. Tarihsel sayım sonuçlarını bugünkü büyükşehir belediyesi sınırlarıyla doğrudan karşılaştırmak, köyün kâğıt üzerinde mahalleye dönüşmesini gerçek bir yer değiştirme sanmaya yol açabilir.
1950'lerden sonra tarımda makineleşme, toprağın bölünmesi ve geçim baskısı kırdaki bazı aileleri harekete geçirirken kentte ücretli iş, eğitim ve hizmet beklentisi çekim oluşturdu. Karayolu ve haberleşme bağları bu hareketi kolaylaştırdı. Her göçmenin nedeni aynı değildi; mevsimlik iş, akraba çağrısı, eğitim ve aile birleşmesi farklı güzergâhlar yarattı. Ankara'nın 1923 sonrasında başkent olarak büyümesi de kentleşmenin 1950'de birden başladığı düşüncesini düzeltir. Yeni dönem, daha eski bir süreci hızlandırdı ve ülke ölçeğinde yaygınlaştırdı.
↑ Dosya içeriğine dönMahalle kurmak: konut, altyapı ve kent hakkı
Kentlere gelenlerin hepsi hemen fabrikada düzenli iş veya planlı konut bulmadı. Barınma ihtiyacı, gelir ve resmî konut arzı arasındaki açıklık gecekondu alanlarının büyümesinde etkiliydi. Gecekonduyu yalnız 'bir gecede yapılan ev' diye tarif etmek eksiktir: mülkiyet, yapı izni, altyapı, belediye hizmeti ve siyasal temsil meseleleri aynı yerde kesişiyordu. 1966 tarihli 775 sayılı Kanun, ıslah, tasfiye ve yeni oluşumları önleme hedefleriyle devletin bu soruna verdiği önemli yanıtlardan biriydi. Bir kanunun çıkması, güvenli ve uygun fiyatlı konut ihtiyacını kendiliğinden ortadan kaldırmadı.
Hemşeri ve akraba ağları ilk kalacak yeri, iş bilgisini ve çocuk bakımını sağlayabiliyordu. Bu dayanışma, mahallelerin yalnız yoksunlukla anlatılamayacağını gösterir; buna rağmen su, ulaşım ve güvenli yapı eksikliğini romantikleştirmek doğru değildir. İstanbul, Ankara, İzmir, Adana ve sanayi merkezleri aynı biçimde büyümedi. Bir mahalleyi anlamak için merkezdeki iş alanıyla bağı, günlük yolculuk süresi ve belediye hizmetlerine erişimi birlikte düşünmek gerekir. Şehrin haritası, orada yaşayanların olanaklarını ve karşılaştıkları engelleri de gösterir.
↑ Dosya içeriğine dönİş ve aile hayatı: görünmeyen emeği de okumak
Kentleşme, insanları sadece farklı adreslere değil, farklı çalışma düzenlerine taşıdı. Tarım, sanayi, inşaat, ticaret ve hizmet işleri arasında geçişler oldu; düzenli ücretli çalışma ile güvencesiz veya kayıt dışı iş yan yana bulundu. Geliri yalnız erkek aile reisinin maaşı üzerinden okumak, kadınların ücretli işini, ev içindeki bakım yükünü ve aile işletmesine katkısını görünmez kılar. Bir ailenin şehre uyumu, iş bulmak kadar çocukların okula gidebilmesine, bakımın paylaşılmasına ve ulaşım giderinin karşılanmasına bağlıydı.
Eğitime erişimin genişlemesi yeni meslek yolları açtı, fakat bütün bölgeler ve toplumsal gruplar aynı hızda yararlanmadı. Bu nedenle bir başarı öyküsüyle ülkenin tamamını açıklamak yerine yaş, cinsiyet ve yerleşim farklarına bakmak gerekir. Güncel ulusal eğitim veri tabanının 2008'den sonraki kapsamı, eski nüfus sayımlarıyla aynı yöntem değildir. Aile arşivindeki diploma veya işçi kartı ile ulusal istatistiği birlikte okumak, tek kişinin deneyimini genelleştirmeden değişimin hem kişisel hem toplumsal ölçeğini görmeyi sağlar.
↑ Dosya içeriğine dönRadyodan çok kanallı televizyona
6 Mayıs 1927'de başlayan radyo yayınları Cumhuriyet'in sesli hafızasının erken katmanıdır. TRT'nin 1 Mayıs 1964'te kurulması ve 31 Ocak 1968'de Ankara'da deneme televizyon yayınlarının başlaması farklı dönüm noktalarıdır; radyo tarihini kurumun kuruluş tarihiyle karıştırmamak gerekir. Televizyon da ilk gününde bütün evlere ulaşmadı. Yayın altyapısı, alıcıya sahip olma imkânı ve ortak izleme alışkanlıkları, ekrandaki programın hangi kesime ulaştığını belirledi.
Haberler, çocuk programları, müzik ve maç yayınları insanların aynı olaydan söz etmesini kolaylaştırdı. Bu ortaklık, herkesin aynı yorumu benimsediği anlamına gelmez. 1990'dan itibaren özel radyo ve televizyon yayınları fiilen başladı; 1993 anayasa değişikliği kamu tekelini kaldırdı, 1994'te RTÜK kuruldu. Kanal sayısının artması yalnız çeşitlilik değil, reklam, izleyici rekabeti ve yayın sorumluluğu bakımından da yeni bir düzen oluşturdu. Ailelerin günlük zamanı ve kamusal tartışmanın biçimi bu dönüşümden etkilendi.
↑ Dosya içeriğine dönYeşilçam ve müzik: göçün kültürel karşılığı
Sinema, istatistiğin gösteremediği tereddütleri ve çatışmaları anlatabilecek bir alan açtı. Lütfi Ömer Akad'ın Gelin ve Düğün (1973), Diyet (1974) filmleri üzerinden yapılan araştırma, göç, istihdam ve kentleşmeyi birlikte okur. Bu filmler belgesel nüfus kaydı değildir; karakter, olay ve kurgu aracılığıyla aile otoritesi, geçim, dayanışma ve ücretli çalışmanın anlamını tartışır. Bir filmin tarihsel değeri, her sahnesinin gerçek bir olayı aynen kaydetmesinden değil, dönemin hangi sorularını görünür kıldığından da gelir.
Arabesk, Anadolu rock, pop ve başka müzik geleneklerini tek bir toplumsal sınıfın değişmez sesi olarak etiketlemek de yanıltıcıdır. Plak, kaset, radyo, konser ve daha sonra televizyon farklı dinleyici çevreleri kurdu. Kentteki insan eski yöresel bağlarını tamamen bırakmak zorunda değildi; yeni üslûplar bu bağların şehirde yeniden yorumlanmasına imkân verebildi. Aynı şarkı bir dinleyici için hasret, başkası için eğlence veya kuşak hatırası olabilir. Sanatçı biyografilerini bu dolaşımın içine yerleştirmek, yıldızları yalnız ödül ve doğum tarihiyle anmaktan daha açıklayıcıdır.
↑ Dosya içeriğine dönAvrupa'ya emek göçü ve kalıcı diaspora
30 Ekim 1961 tarihli Türkiye–Federal Almanya İşgücü Anlaşması, işe yerleştirmeyi resmî ve denetimli bir çerçeveye bağladı. Bu, bütün göçlerin aynı sözleşmeyle gerçekleştiği veya herkesin aynı süre kaldığı anlamına gelmez. Başlangıçtaki çalışma amacı zamanla aile birleşmesi, çocukların eğitimi ve kalıcı toplulukların oluşmasıyla daha geniş bir hikâyeye dönüştü. Almanya'nın 1973'te işçi alımını durdurması, daha önce gelenlerin ve ailelerinin bir anda ortadan kalkması demek değildi. Bir dönem 'misafir' olarak adlandırılan insanlar, kentlerin sürekli sakinleri oldu.
DOMiD'in aile fotoğrafları ve göç nesneleri, bu tarihin yalnız valiz ve tren görüntüsünden ibaret olmadığını gösterir: iş, ayrı kalma, birleşme, komşuluk ve ayrımcılıkla karşılaşma da hafızanın parçasıdır. Gönderilen para, yıllık izin yolculukları ve kültürel üretim Türkiye ile Avrupa arasında sürekli bağlar kurdu. Diaspora tek bir kimlik veya siyasî görüş değildir. Kuşaklar, diller ve yaşanılan kentler deneyimi değiştirir. Bu sayfadaki 1967 Heikendorf fotoğrafı belirli bir işçi konutunun çevresini gösterir; bütün Almanya'yı veya bütün göçmenlerin barınmasını temsil ettiği iddia edilmez.
↑ Dosya içeriğine dönDönüm noktalarını birlikte okuyun
- 1927
Radyo yayınlarının başlangıcı
6 Mayıs'taki yayın, sonradan gelişecek ulusal sesli hafızanın erken dönüm noktasıdır; TRT henüz kurulmamıştı.
- 1950–1960
Büyüyen nüfus, hareketlenen yerleşimler
Genel nüfus sayımları 20,9 milyondan 27,8 milyona yükselişi kaydeder. İç göç bu büyümenin kentlerdeki dağılımını değiştirdi.
- 1961
Almanya ile işgücü anlaşması
30 Ekim'deki anlaşma, sonraki kuşakların aile ve diaspora tarihine dönüşecek resmî işe yerleştirme sürecini düzenledi.
- 1964–1968
Kurum ve ekran
TRT 1 Mayıs 1964'te kuruldu. Ankara'daki deneme televizyon yayını 31 Ocak 1968'de başladı; bu iki tarih farklı gelişmeleri anlatır.
- 1966
Gecekondu Kanunu
775 sayılı Kanun, barınma ve şehircilik sorununun yasama gündemindeki önemli dönüm noktalarından biridir.
- 1973–1974
Göçün sinemadaki anlatıları
Gelin, Düğün ve Diyet, göçün aile ve emek ilişkilerine etkisini kurmaca üzerinden tartıştı. 1973 aynı zamanda Almanya'nın yeni işçi alımını durdurduğu yıldır.
- 1990–1994
Özel yayıncılığın yeni düzeni
Fiilî özel yayınların ardından 1993'te anayasal kamu tekeli kaldırıldı; 1994'te düzenleyici RTÜK kuruldu.
Arşiv ve belgeselle derinleşin
TRT Arşiv
Almanya'ya İşçi Gönderilmesi — TRT Arşiv
2024'te yayımlanan arşiv seçkisi, 1960'lardaki işgücü göçünü Mehmet Ali Birand'ın geriye dönük anlatımıyla ele alır. Görüntülerin dönemini yükleme tarihiyle karıştırmadan, resmî anlaşma ve aile tarihleriyle birlikte izleyin.
Oynatıcıyı yüklemeyi seçerseniz YouTube’a bağlanılır ve IP adresiniz gibi teknik veriler Google ile paylaşılır. Otomatik oynatma kapalıdır. Bu seçim çerez tercihlerinizi değiştirmez. Yayıncı bölge veya gömme kısıtlaması uygulayabilir; aşağıdaki resmî bağlantı alternatif izleme yoludur.
Desteklenen YouTube yayınlarını oynatıcıyı yüklemeyi seçerek burada izleyebilirsiniz. Videolar sunucumuzda kopyalanmaz. Arşiv görüntülerini üretim tarihleri ve anlatıcının bakış açısıyla birlikte değerlendirin; resmî yayın bağlantısı alternatif izleme yolu olarak korunur.
Sorular ve tarihsel ayrımlar
Kentleşme oranları niçin dikkatle karşılaştırılmalı?
Bir sayım kent merkezini, başka bir veri belediye veya idarî sınırı esas alabilir. Sınır değişince yerleşim aynı kaldığı hâlde sınıfı değişebilir. Bu yüzden yıl, tanım ve yöntem belirtilmeden iki oranı yan yana koymak yanıltır; nüfus artışı da tek başına göç miktarını vermez.
Gecekondu yalnız yoksulluk göstergesi midir?
Hayır. Barınma açığı ve güvencesizlikle ilişkili olsa da mahalle kurma, dayanışma, mülkiyet ve hizmetlere erişim süreçlerini birlikte içerir. Zaman içinde farklılaşan mahalleleri tek görüntüye indirgememek gerekir. Dayanışmayı görmek, altyapı veya yapı güvenliği eksiklerini önemsiz saymak değildir.
Bir film ya da aile fotoğrafı tarih kaynağı olabilir mi?
Evet; ancak hangi tür bilgi verdiği açıklanmalıdır. Kurmaca film anlatı ve temsil tercihlerini, fotoğraf belirli anı ve kadrajı, sözlü tarih ise hatırlanan deneyimi gösterir. Bunlar istatistik ve resmî kayıtlarla birlikte okunmalı; tek aile veya tek karakter bütün toplumun yerine geçirilmemelidir.
Cumhuriyet Atlas
Hikâyeye buradan devam edin
Ortaklık, ticaret ve müzakere eşikleri
Türkiye–Avrupa ilişkileri: ortaklık, gümrük birliği ve üyelik
Üç kavramı aynı çizgide eritmeden okuyun: ortaklığın aşamaları, ticaret düzeninin sınırları ve üyelik görüşmelerinin çalışma biçimi. Tarihler, belgeler ve açıklamalı özgün görsel birlikte sunulur.
Keşfet →
1999 ve 2023 · 2024’e uzanan raporlar
1999 ve 2023 depremleri: toplum, kurumlar ve yeniden hayat kurmak
Marmara ve Düzce’den Kahramanmaraş’a: konut, sigorta, koordinasyon, eğitim, işgücü ve mirası tarihleri belirtilmiş kurumsal kayıtlarla birlikte okuyun.
Keşfet →
1980–2001 dönüşümü · 2005/2009 para reformu
1980–2001 ekonomik dönüşümü ve 2005/2009 para reformu
Finansal açılım, kriz, banka onarımı ve para biriminin değişmesi aynı süreç değildir. Seçilmiş eşikleri, özgün bir dönüşüm şemasını ve arşiv belgelerini okumaya yarayan açıklamaları birlikte keşfedin.
Keşfet →Cumhuriyet
Hikâyeyi bir de izleyin
Kanalımızdan seçkiler. İzleyin, ilgili dosyalara geçin, keşfetmeye devam edin.
Video kütüphanesinin tamamı →
2:02
Kültür ve ortak hafıza
Babalar Günü: bir kutlama
Cumhuriyet kanalının Babalar Günü için yayımladığı kısa kutlama videosu.
İzle ve keşfet →
1:18
Tarih ve toplum
Rauf Denktaş: 1968 dönüşüne ilişkin kayıt
Kanalın Rauf Denktaş’ın 1968’deki dönüşü başlığıyla yayımladığı kısa tarih kaydı.
İzle ve keşfet →
3:53
Tarih ve toplum
Ekrem İmamoğlu: Cumhuriyet temalı kanal kaydı
Ekrem İmamoğlu adıyla yayımlanmış Cumhuriyet temalı video; 2020 tarihli kanal arşivinden.
İzle ve keşfet →Belge ve kaynaklar12 kaynak
Bu sayfadaki kronoloji ve yorum çerçevesini doğrulamak için kullanılan resmî başvuru noktaları.
- Nüfus ve demografi serileri ↗TÜİK
Cumhuriyet döneminin nüfus, yaş ve yerleşim dönüşümünü izleyen resmî seriler.
- TRT tarihçesi ↗TRT
1964 kurumlaşması ve TRT'nin 1968 televizyon yayın başlangıcı.
- 1961 işgücü anlaşması ve göçmen işçilerin katkısı ↗Almanya Federal Hükûmeti
30 Ekim 1961 anlaşmasının resmî tarihî değerlendirmesi.
- İbrahim İrdem ve Asilkan Lenger — 1923–1950 Arası Dönemde Ankara Kentleşmesi ve Sorunları, arşiv araştırması ↗dergipark.org.tr
- Sevinç Bahar Yenigül — Göçün Kent Mekânı Üzerine Etkileri, Gazi University Journal of Science ↗dergipark.org.tr
- TBMM Açık Erişim — Gecekondu Kanunu ve yasama süreci ↗acikerisim.tbmm.gov.tr
- TRT — Kuruluş ve yayın tarihçesi ↗www.trt1.com.tr
- RTÜK — Özel yayıncılık, 1993 anayasa değişikliği ve 1994 kuruluşu ↗www.rtuk.gov.tr
- Tuğba Güner ve Hava Akyıldız — Gelin, Düğün, Diyet üzerinden göç, istihdam ve kentleşme araştırması ↗www.calismatoplum.org
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — Türkiye–Almanya İşgücü Anlaşması'nın 60 yılı ↗www.csgb.gov.tr
- DOMiD Göç Müzesi — 60 years Almanya, aile arşivleri ve göç hafızası ↗domid.org
- TÜİK — Ulusal Eğitim İstatistikleri 2024, yöntem ve kapsam ↗veriportali.tuik.gov.tr