Büyük Taarruz ve Dumlupınar

Sakarya'dan sonra beklemek neden hazırlıktı?

1921 sonbaharında kazanılan savunma başarısı, ordunun hemen kesin sonuçlu saldırı yapabilecek durumda olduğunu göstermiyordu. Büyük Taarruz'a giden aylar eğitim, teşkilat, malzeme ve kuvvet biriktirme dönemi oldu. Savunmada eldeki mevziye tutunmak ile saldırıda düşman hattını yarıp uzak mesafede hareketi sürdürmek farklı ihtiyaçlar yaratır. Hazırlık aralığı, olaylar arasında boşluk değil, askerî sonucun kurulduğu çalışma sürecidir.

Mecliste taarruzun zamanı konusunda eleştiriler ve beklentiler bulunması, savaş yönetiminin siyasî sorumluluğunu gösterir. Mustafa Kemal'in rolü yalnız ilk topun atıldığı gün cephede bulunmak değildi; kararın zamanını ve hazırlığın yeterliliğini komuta kademesiyle değerlendirmek de bu liderliğin parçasıydı. Sonucu bildiğimiz için bekleme dönemindeki her kaygıyı anlamsız saymak, dönemin belirsizliğini ortadan kaldırır.

Komuta zinciri: bir fotoğraftan daha büyük örgüt

Başkomutan Mustafa Kemal, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa farklı görevleri yürütüyordu. Taarruzda Birinci Ordu Nurettin Paşa, İkinci Ordu Yakup Şevki Paşa komutasındaydı. Kolordu, tümen ve alayların emri uygulaması, büyük planı arazide harekete dönüştürdü. Bu görev ayrımları, katkıyı tek bir kişiye mal etmeden Atatürk'ün belirleyici liderliğini anlatmayı sağlar.

Etem Tem'in Kocatepe fotoğrafı bu dönemin simgesidir, fakat ordunun bütün çalışmasını tek kareye sığdıramaz. Fotoğrafta görünmeyen karargâhlar, haberciler, mühimmat görevlileri ve askerler de harekâtın aktörleridir. Görselin değerini korumak, onu o günün her kararını veya başka bir yerdeki muharebeyi doğrudan gösteren kanıt gibi sunmamakla mümkündür. Bu nedenle burada tartışmalı kesin gün yerine 1922 harekât dönemi belirtilir.

26–27 Ağustos: Afyon güneyinde yoğunlaşma

26 Ağustos sabahında Afyonkarahisar'ın güneyindeki savunmaya yönelen taarruz başladı. Kuvvet ve ateşin seçilmiş bir kesimde toplanması, bütün cephede aynı yoğunlukla saldırmakla aynı değildir. Yerel üstünlük arayışı, savunmayı bir noktada yarıp sonraki hareket için alan açmayı hedefler. Bunu yalnız iki ordunun genel büyüklüğüyle açıklamak, planın nerede ve nasıl uygulandığını gizler.

Kocatepe gözlem ve komuta açısından; Kalecik, Tınaz ve Belen çevresindeki yükseltiler ise savunma ve yaklaşma açısından önem taşır. Bir haritada bunların konumunu ayırmak, anıt adları arasında kaybolmayı önler. İlk günün saldırıları ile 27 Ağustos'ta Afyon'daki sonucun gelişmesi, aynı harekâtın ardışık aşamalarıdır. Savunmanın yarılması, takip ve kuşatmanın da kendiliğinden tamamlandığı anlamına gelmez.

Süvari, keşif ve lojistik: hattın gerisindeki hareket

Fahrettin Altay'ın süvari kuvvetleri, cephenin gerisine hareket ve ulaşım bağlantıları bakımından önemli görev üstlendi. Süvariyi yalnız hızlı bir tören görüntüsüyle düşünmek eksiktir: bilgi, yön bulma, birlik irtibatı ve ikmal gerektirir. Ana saldırı ile karşı tarafın gerisindeki hareketlerin zaman bakımından ilişkilendirilmesi, kuşatma imkânını etkileyen unsurlardan biridir.

Hava keşfi de kararların bilgi boyutuna katıldı; Fazıl Bey'in biyografisi bu hizmeti görünür kılar. Öte yandan at, uçak ve top farklı taşıma, bakım ve yakıt veya yem ihtiyaçlarına sahipti. Köy ve kent kaynaklarıyla cephe arasında malzeme taşınması, zaferin toplumsal emeğini açıklar. Bir saldırı hızlandığında ikmalin öneminin azalacağı değil, birliklerle aynı hareketi sürdürmesinin daha zor olacağı düşünülmelidir.

28 Ağustos: takip yolları

Çaykıran'ın yayımladığı günceye göre Mustafa Kemal 28 Ağustos'ta Afyon'a, ardından Balmahmut'a geçti ve takibin sürmesini istedi. Afyon'a giriş harekâtı bitirmemişti; karargâhın hareketi, yarılan cephenin gerisindeki kuvvetlere baskıyı devam ettirme ihtiyacıyla birlikte okunmalıdır.

Fevzi Çakmak'ın 30 Ağustos 1924 konuşması, 27/28 Ağustos gecesi 2. ve 14. süvari tümenlerinin demiryolunun kuzeyine geçip Ulucak ve Eğret yönüne ilerlediğini anlatır. Piyadenin mevzi kazanmasıyla süvarinin geri çekilme yollarına ulaşması farklı görevlerdi; bunların birleşmesi, yeniden toplanmayı güçleştiriyordu.

29 Ağustos: Çalköy’e doğru

Aynı konuşmada 29 Ağustos'ta 1. Kolordunun 3. ve 23. tümenleri Çalköy'e ulaşıp Aslıhanlar yönüne saldırır; hedef Dumlupınar'a çekilişi kesmektir. Çalköy ve Aslıhanlar, bir anıtın iki adı değil, hareketin ayrı düğümleridir. Bu anlatı muharebe günü raporu değil, komutanın sonraki değerlendirmesidir.

Çaykıran, 29/30 Ağustos gecesi Afyon'da Mustafa Kemal'in Fevzi ve İsmet paşalarla gelen bilgileri değerlendirdiğini aktarır. Ertesi günkü karar, devam eden çarpışmaların haberleriyle şekilleniyordu.

TRT, 30 Ağustos'ta Kızıltaş deresi yönündeki açık alandan bazı Yunan birliklerinin kaçabildiğini belirtir. Kuşatma, kusursuz ve hareketsiz bir halka değildi: yolları kapatma amacı ile her geçişin aynı anda kapanması farklıdır. Bu ayrım, meydan muharebesinden sonraki takibi de anlamlandırır.

30 Ağustos ve takip: tarihler birbirine karışmasın

30 Ağustos'taki Başkomutan Meydan Muharebesi, Aslıhanlar–Çalköy–Dumlupınar çevresinde ana Yunan kuvvetlerine ağır yenilgi getiren belirleyici safhaydı. Bir ordunun savaşma bütünlüğünün bozulması, bütün askerlerin aynı yerde aynı gün esir alındığı anlamına gelmez. General Trikopis'in esir düşmesi 2 Eylül'de gerçekleşti; bunu 30 Ağustos'un içine yerleştirmek kronolojiyi yanlışlaştırır.

Ardından batıya ilerleme ve farklı yönlerde takip sürdü. Türk birliklerinin 9 Eylül'de İzmir'e girmesi, harekâtın en önemli sonuçlarından biridir. Ancak her şehir aynı gün kurtulmadı; tek bir tarihin bütün Batı Anadolu'yu kapsadığı varsayılmamalıdır. Başlangıç, belirleyici meydan muharebesi, takip ve kentlere giriş ayrı kilometre taşlarıdır. Bunları ayırmak, Zafer Bayramı'nın neden özellikle 30 Ağustos'a bağlandığını da anlaşılır kılar.

Askerî sonuçtan ateşkese: kazanmak ile barış yapmak

Batı Anadolu'daki askerî denge değişti, fakat Boğazlar, İstanbul ve Doğu Trakya meseleleri henüz çözülmemişti. Mudanya görüşmeleri ve 11 Ekim 1922 mütarekesi, askerî başarıyı başka bir siyasî aşamaya taşıdı. 24 Temmuz 1923 Lozan Barış Antlaşması ise ateşkesle aynı belge veya aynı tarih değildir. Silahlı harekâtın sona ermesiyle devletler arasındaki nihai düzenin kurulmasını ayırmak gerekir.

Sivil hayatın onarımı da ayrı süreçti. Şehit yakınları, yaralı veya malul gaziler ve yardıma ihtiyaç duyan insanlar, kutlama anlatısının dışına itilmemelidir. Tarihî alanı gezerken anıtın açılış tarihi ile savaşın tarihini; gazinin sonradan anlattığı hatıra ile günün raporunu ayrı okuyun. Zaferi güçlü biçimde anlatmak, insan bedelini ve sonrasında gereken diplomasi ile yeniden kurma emeğini de görünür kılmaktır.